Urzędnicy wielickich żup solnych odrzucili dogmaty i wybrali Biblię
W okolicach Wieliczki znajduje się trasa, która może zainteresować zarówno miłośników historii, jak i osoby szukające mniej oczywistych miejsc na wycieczkę. Rowerowy Szlak Ariański prowadzi przez miejscowości związane z dziejami Braci Polskich, nazywanych również arianami. Z jednym z najbardziej znanych przedstawicieli tego środowiska – Faustem Socynem oraz rodziną Morsztynów, znanych urzędników i bachmistrzów wielickich żup i okolicznych majątków.
Trasa ma około 7,8 km i łączy Jankówkę, Raciborsko, Koźmice Małe, Pawlikowice i Wieliczkę. Jej wyjątkowość polega na tym, że nie prowadzi wyłącznie do dobrze zachowanych zabytków. W wielu miejscach trzeba szukać pozostałości dawnych dworów, parków, folwarków i innych śladów, które pozwalają odtworzyć historię sprzed kilkuset lat.
Bracia Polscy (nazywani też arianami) byli jednym z najbardziej charakterystycznych środowisk religijnych epoki reformacji w Polsce. Wyodrębnili się w XVI wieku ze środowiska reformowanego i przyjęli poglądy określane jako antytrynitarne.
W okolicach Wieliczki ich działalność związana była przede wszystkim z rodziną Morsztynów. Ród ten należał do ważnych rodzin związanych z tym regionem, a jego przedstawiciele posiadali majątki m.in. w Raciborsku i Pawlikowicach. Właśnie związki Morsztynów z Bracią Polskimi (nazywanymi też arianami) stały się podstawą do stworzenia Szlaku Ariańskiego.
Jankówka – początek trasy
Pierwszym punktem szlaku jest Jankówka. Miejscowość była związana z rodzinami Morsztynów i Wiszowatych. Znajdował się tutaj dawny dwór, który miał również związek z działalnością ariańską. W przeszłości stały tam dwór, który zamieszkiwali Wiszowaci – Stanisław i jego syn Andrzej, wybitny pisarz Braci Polskich i autor pracy Bibliotheca Fratrum Polonorum. Kryptoariański zbór funkcjonujący prawdopodobnie aż do początku XVIII wieku, to ukryte miejsce modlitwy i spotkań Braci Polskich, którzy po oficjalnym wygnaniu z Polski w XVII wieku musieli tu praktykować swoją wiarę potajemnie.
2 maja 1656 roku chłopi ze Skrzydlnej podpalili dwór, który był siedzibą zboru Braci Polskich.
W późniejszych czasach mieszkał tam znany krakowski artysta, Józef Mehoffer, który założył piękny ogród, uwieczniony na jego obrazie Czerwona parasolka eksponowany w Domu Józefa Mehoffera w Krakowie. Dzisiaj nie zobaczymy już dawnej rezydencji w jej historycznej formie. Zachowane elementy dawnego założenia pozwalają jednak zlokalizować miejsce, w którym przed wiekami toczyło się życie związane z miejscową społecznością szlachecką i religijną.
Raciborsko – śladami Morsztynów
Kolejnym miejscem jest Raciborsko, jedna z najważniejszych miejscowości związanych z rodziną Morsztynów. Na terenie dawnego założenia dworskiego zachowały się elementy dawnego parku, spichlerz oraz XIX-wieczne czworaki. Sam historyczny dwór Morsztynów nie przetrwał. Raciborsko było jednak ważnym ośrodkiem życia miejscowej szlachty. Z miejscowością związany był m.in. Florian Morsztyn, który wspierał działalność wydawniczą Braci Polskich. Stanisław Morsztyn oraz poeta Wacław Potocki zdobyli wykształcenie w tutejszej szkole Braci Polskich, powstałej przy ich zborze. To właśnie w takich miejscach najlepiej widać specyfikę Szlaku Ariańskiego. Turysta nie otrzymuje gotowego muzeum z zachowanym wyposażeniem dworu. Zamiast tego musi połączyć krajobraz z informacjami historycznymi.
Koźmice Małe – pozostałości dawnego folwarku
Następny punkt to Koźmice Małe. Znajdował się tutaj folwark należący do Morsztynów. Do dzisiaj zachowały się elementy dawnej zabudowy gospodarczej oraz staw. Dla współczesnego mieszkańca może to wyglądać jak zwyczajny fragment miejscowości. W kontekście całego szlaku nabiera jednak zupełnie innego znaczenia – jest pozostałością dawnego systemu majątkowego, który funkcjonował tutaj kilkaset lat temu.
Pawlikowice – tutaj mieszkał Faust Socyn
Najbardziej znanym miejscem na trasie są prawdopodobnie Pawlikowice. To właśnie tutaj przez 4 lata mieszkał Faust Socyn, włoski teolog i jeden z najważniejszych przedstawicieli antytrynitaryzmu. Wyjechał z Krakowa w 1583 roku, a powrócił do niego w 1587 roku. W pawlikowickim dworze Socyn napisał wiele swoich fundamentalnych dzieł teologicznych, które ukształtowały doktrynę religijną i społeczną Braci Polskich, odrzucającą dogmat o Trójcy Świętej i promującą racjonalizm oraz pacyfizm. Socyn przebywał w majątku Morsztynów. W Pawlikowicach poślubił Elżbietę Morsztynównę (córkę Krzysztofa Morsztyna, działacza Braci Polskich), która urodziła mu jedyne dziecko – Agnieszkę (matka Andrzeja Wiszowatego). Zachowały się również informacje o listach, które wysyłał z Pawlikowic. W źródłach historycznych znajdują się jego listy podpisywane właśnie nazwą tej miejscowości. Pawlikowice były jednym z ważnych miejsc w życiu intelektualnym Fausta Socyna. To tutaj uczestniczył w sporach teologicznych, a w 1584 roku odbył słynną dysputę z Christianem Franckenem.
Dzisiejsze Pawlikowice nie wyglądają oczywiście tak jak w XVI wieku. Dawne założenie dworskie nie zachowało się w całości, ale pozostał fragment parku. Na miejscu drewnianego modrzewiowego dworu obecnie mieści się dom zakonny i ośrodek formacyjny Zgromadzenia Księży Michalitów. To właśnie historia Socyna sprawia, że Pawlikowice są jednym z najciekawszych punktów całego szlaku.
Wieliczka – finał trasy
Szlak kończy się w Wieliczce. Jednym z najważniejszych śladów związanych z Morsztynami jest tutaj kamienna krypta grobowa w kościele św. Klemensa, związana z dawną kaplicą Morsztynów. Kaplicą Morsztynów, została ufundowana w tym kościele już po konwersji części rodziny Morsztynów na katolicyzm w XVII wieku, a dokładnie uczynili to dopiero Władysław Morsztyn i jego żona Barbara z Moskorzowskich. W wyniku trzęsienia ziemi do dzisiejszych czasów zachowały się tylko kamienna krypta znajdująca się pod dawną kaplicą Morsztynów oraz część malowideł Baltazara Fontany.
Wieliczka była również miejscem działalności zboru ariańskiego. Historia miasta pokazuje więc, że reformacja i jej radykalne nurty nie były zjawiskiem ograniczonym do odległych części Rzeczypospolitej. Ich ślady można odnaleźć także w bezpośrednim sąsiedztwie Krakowa.
Czy to wszystkie miejscowości związane z Braćmi Polskimi w okolicy?
Właściwy Szlak Ariański obejmuje pięć głównych miejscowości: Jankówka → Raciborsko → Koźmice Małe → Pawlikowice → Wieliczka.
Jednocześnie obszar historycznej działalności Morsztynów był znacznie większy. W materiałach poświęconych historii Braci Polskich na terenie miasta i gminy Wieliczka wymieniane są także Gorzków, Rożnowa, Taszyce i Witkowice.
Morsztynowie i niezwykła historia okolic Wieliczki
Rodzina Morsztynów odegrała dużą rolę w historii tego obszaru. Według materiałów dotyczących dziejów Wieliczki ich związki z regionem sięgały kilku stuleci. W XVI i XVII wieku okolice były więc miejscem, gdzie spotykały się wpływy religijne. Miejscowe dwory nie były jedynie siedzibami właścicieli ziemskich, ale również miejscami spotkań, działalności religijnej i intelektualnej.
Szlak, którego nie można zwiedzać jak typowego zabytku
Szlak Ariański jest nietypowy również dlatego, że wiele jego najważniejszych miejsc nie zachowało się w postaci efektownych budynków. Nie ma tutaj jednego wielkiego zamku czy pałacu, który opowiadałby całą historię. Zamiast tego są fragmenty parków, pozostałości zabudowy, dawne stawy, miejsca po dworach i przede wszystkim dokumenty oraz przekazy historyczne. Dzięki temu wycieczka może mieć charakter niemal archeologicznego spaceru. Trzeba wiedzieć, czego szukać i znać historię poszczególnych miejscowości.
Około 8 kilometrów historii
Szlak Ariański pokazuje zupełnie inne oblicze okolic Wieliczki. Zamiast tłumów odwiedzających najbardziej znane atrakcje można tutaj znaleźć historię ukrytą w krajobrazie. To niewielka, licząca około 7,8 km trasa, ale jej znaczenie historyczne jest znacznie większe niż sugerowałaby sama długość. To tutaj można prześledzić historię Morsztynów, poznać dzieje Braci Polskich i dotrzeć do miejsca, w którym przez kilka lat mieszkał Faust Socyn – postać znana nie tylko z historii Polski, ale także z dziejów europejskiej myśli religijnej.
Dla mieszkańców Krakowa i okolic, a także całej Polski, może to być interesujący pomysł na krótką wycieczkę historyczną. Tym bardziej że Szlak Ariański znajduje się praktycznie na wyciągnięcie ręki od Krakowa, a mimo to pozostaje znacznie mniej znany niż najpopularniejsze atrakcje Wieliczki.
Trasa Szlaku Ariańskiego: Jankówka – Raciborsko – Koźmice Małe – Pawlikowice – Wieliczka
Długość: około 7,8 km
Tematyka: Bracia Polscy, Morsztynowie, Faust Socyn, reformacja i historia Wieliczki
Zarządzający szlakiem: Małopolski Instytut Kultury.
Celem Ariańskiego szlaku, którego autorem jest Krzysztof Brożek, jest zaprezentowanie historii Braci Polskich (zwanych również arianami, socynianami i antytrynitarzami) na ziemiach Pogórza Wielickiego. Jest to wirtualna trasa prowadząca przez miejsca związane z obecnością Braci Polskich na wspomnianym terenie.
– Małopolski Instytut Kultury w Krakowie; Ariański szlak w Wieliczce
Ariański szlak ma duże walory edukacyjne, jako że historia obecności Braci Polskich w tym regionie nie jest powszechnie znana. Jak zauważa autor:
Działalność wielu wybitnych przedstawicieli ruchu, jak Morsztynowie, Wiszowaci oraz Faust Socyn, bardzo rzadko w publikacjach kojarzona jest z Raciborskiem, Pawlikowicami, Jankówką czy Koźmicami. Nawet jeśli używa się zwrotu „Morsztyn z Raciborska”, to wymienionych wyżej wiosek nie traktuje się jako historycznej całości. Zadaniem tej publikacji jest to zmienić, tak, aby wioski południowej części powiatu wielickiego tworzyły w powszechnej świadomości obszar o wspólnej tradycji materialnej, kulturowej i historycznej.
– Krzysztof Brożek, autor szlaku
Obecność krakowskich żupników – Morsztynów na Pogórzu Wielickim sięga XVI wieku. Ich związki z Braćmi Polskimi stały się później jednym z najważniejszych elementów historii tego regionu. W kolejnych dziesięcioleciach a okolicami Wieliczki związał się także Faust Socyn (wł. Fausto Sozzini). W pierwszej połowie XVI wieku wykupili od rodziny Kłębów dobra ziemskie w tym regionie. Ród Morsztynów wywodził się z kolonistów niemieckich osiadłych na Śląsku, którzy pod koniec XIV w. przenieśli się do Krakowa. W 1492 roku Morsztynom udało się uzyskać królewskie poświadczenie przynależności do szlachty i prawa do pieczętowania się herbem Leliwa. W XIV wieku należeli już do najznakomitszych, najbardziej wpływowych i najbogatszych rodów mieszczańskich w Krakowie. Zajmowali się handlem i bankowością, a jej członkowie zasiadali we władzach miasta. Posiadali m.in. udziały w żupach solnych i placówki handlowe (kantory). W XVI i XVII wieku Morsztynowie zaangażowali się w ruch Braci Polskich. Historycy określali ich nawet mianem „patriarchów społeczności ariańskiej”. Stali się jednym z filarów tego radykalnego nurtu polskiej reformacji, zarówno w Koronie, jak i później – po wygnaniu Braci Polskich – na emigracji w Prusach Książęcych.
Byli nie tylko jego zwolennikami, lecz także aktywnymi organizatorami życia religijnego, edukacyjnego i intelektualnego. Florian Morsztyn został fundatorem jednego z pierwszych zborów ariańskich w Małopolsce. Powstał on w 1581 roku w Raciborsku. Gniazdo rodowe Morsztynów szybko stało się ważnym ośrodkiem ariańskim, którego oddziaływanie wykraczało daleko poza samą miejscowość. Na nowe wyznanie przechodziła okoliczna szlachta, a kolejne zbory miały powstać w Pawlikowicach i Gorzkowie.Po Florianie funkcję opiekuna zboru raciborskiego przejął Krzysztof Morsztyn ojciec, jedna z najważniejszych postaci związanych z rozwojem Braci Polskich w tej części Małopolski.
Morsztynowie i Faust Socyn
W 1586 roku w rodzinie Morsztynów doszło do wydarzenia, które na trwałe zapisało się w historii polskiego antytrynitaryzmu. Elżbieta Morsztynówna, siostra Krzysztofa Morsztyna syna, wyszła za mąż za Fausta Socyna, czyli Fausta Socinusa (Fausto Sozzini) – jedną z najważniejszych postaci ruchu Braci Polskich, uznawaną za twórcę jego dojrzałej doktryny religijnej.
Socyn przez pewien czas mieszkał i pisał w Kluczu Raciborskim, należącym do Morsztynów. Ich dobra stały się wówczas jednym z najważniejszych bastionów arianizmu w okolicach Wieliczki. To właśnie tutaj Socyn znalazł schronienie i warunki do prowadzenia działalności intelektualnej. Rok później, w 1587 roku, Krzysztof Morsztyn ojciec zapisał Koźmice Małe swojemu synowi, również Krzysztofowi. Idąc w ślady ojca i pozostałych członków rodziny, stał się nie tylko gorliwym arianinem, ale również aktywnym działaczem i publicystą Braci Polskich. Dobra Morsztynów cieszyły się w okolicy dobrą sławą. Były miejscem, do którego „uciekano do Morsztynów”. Sam Krzysztof Morsztyn syn przebywał jednak w tym okresie coraz rzadziej w rodowych dobrach. Jego działalność zaczęła obejmować również inne części Rzeczypospolitej. Został wykładowcą powstałej w 1602 roku Akademii Rakowskiej, słynnej szkoły stworzonej przez Braci Polskich, w której kształcono młodzież w duchu idei ariańskich. Z rąk Zygmunta III Wazy otrzymał urząd starosty w Filipowie na Podlasiu, gdzie umacniał kolejny ośrodek ariański założony przez swojego ojca. Tymczasem w Raciborsku na świat przyszedł Jan Andrzej Morsztyn, jeden z najsłynniejszych przedstawicieli rodu i zarazem jeden z najważniejszych poetów polskiego baroku.
Akademia Rakowska i księgi ocalone przez Morsztyna
W 1638 roku Akademia Rakowska została zamknięta. Krzysztof Morsztyn syn, silnie związany ze szkołą, starał się ocalić jak najwięcej z jej dorobku i ducha. Do Raciborska ściągnął ocalałe księgi, a sam, wspólnie z kilkoma innymi byłymi nauczycielami rakowskimi, prowadził zajęcia dla licznych młodych przedstawicieli rodu Morsztynów. Zmarł w 1642 roku i został pochowany w Raciborsku. W tym okresie Koźmice Małe przeszły w ręce wnuka, Zbigniewa Morsztyna – działacza ariańskiego, żołnierza i dyplomaty. Zbigniew posiadał również talent poetycki, choć nie dorównywał pod tym względem swojemu stryjowi – Janowi Andrzejowi Morsztynowi.
Florian, Krzysztof, Zbigniew i Hieronim – Morsztynowie związani z arianizmem
Florian Morsztyn (starszy) należał do pierwszych i najbardziej gorliwych propagatorów nowej wiary w Małopolsce. Ufundował miejsce dla zboru w swoich dobrach, dając początek silnemu zakorzenieniu wierzeń Braci Polskich w rodzie Morsztynów.
Krzysztof Morsztyn (młodszy), starosta filipowski i przewalski, był bardzo aktywnym działaczem reformacyjnym. W swoich dobrach na Podlasiu i Suwalszczyźnie zakładał zbory i dynamicznie wspierał współwyznawców.
Zbigniew Morsztyn (ok. 1628–1689) był wybitnym poetą polskiego baroku, autorem m.in. Muzy domowej i Emblematów, a jednocześnie działaczem ariańskim. Po potopie szwedzkim i formalnym wygnaniu Braci Polskich z Polski w 1658 roku przeniósł się do Prus Książęcych. Osiadł w Rudówce koło Rynu, gdzie zarządzał dobrami Radziwiłłów. Stał się tam świeckim przywódcą oraz protektorem miejscowego zboru. Przez całe życie pozostał wierny Braciom Polskim, mimo że wierność wyznaniu kosztowała go utratę majątku i kariery w ojczyźnie.
Hieronim Morsztyn (1581–1623) był innym znanym poetą wczesnego baroku, autorem Światowej Rozkoszy. Urodził się w rodzinie Braci Polskich jako syn Floriana. Po wczesnym osieroceniu przez rodziców został jednak wychowany przez wuja w wierze katolickiej.
Morsztynowie na emigracji
W 1658 roku Sejm podjął uchwałę o banicji Braci Polskich. Wyznawcy, którzy nie zdecydowali się na zmianę religii, zostali zmuszeni do opuszczenia Rzeczypospolitej. W tej sytuacji Morsztynowie odegrali ważną rolę w organizowaniu emigracji oraz w działaniach na rzecz przetrwania wspólnoty. Dzięki swoim talentom dyplomatycznym oraz bliskim relacjom z magnackim rodem Radziwiłłów – którzy sami byli kalwinami, lecz otaczali arian opieką – Morsztynowie przyczynili się do uzyskania przez uchodźców możliwości osiedlenia się w Prusach Książęcych. Powstały tam silne ośrodki ariańskie, między innymi w Rudówce i Kosinowie. W Prusach rodzina ta, znana później pod zniemczonym nazwiskiem von Morstein, cieszyła się dużym autorytetem. Jej potomkowie żyli tam przez kolejne stulecia, stopniowo ulegając asymilacji i w XVIII wieku przechodząc na luteranizm.
Morsztynowie i dziedzictwo Braci Polskich
Historia Morsztynów pokazuje, jak silnie ruch Braci Polskich zakorzenił się wśród części małopolskiej szlachty. Nie ograniczał się on wyłącznie do sporów teologicznych. Wokół rodów takich jak Morsztynowie powstawały zbory, szkoły i środowiska literackie, a ich majątki stawały się miejscami spotkań, działalności religijnej i wymiany myśli. Szczególne znaczenie miały tutaj Raciborsko, Pawlikowice, Koźmice Małe, Gorzków i Wieliczka, tworzące część szerszej sieci miejsc związanych z obecnością Braci Polskich na ziemiach Pogórza Wielickiego. Związki Morsztynów z arianizmem miały również ogromne znaczenie dla kultury polskiej. Bracia Polscy kładli duży nacisk na racjonalizm, edukację i literaturę. Z tego środowiska wywodzili się autorzy i intelektualiści, którzy wpłynęli na rozwój polskiej kultury intelektualnej i literatury epoki baroku. Dlatego historia Morsztynów jest jednocześnie historią jednego z najważniejszych rodów związanych z Braciami Polskimi oraz historią niezwykłego fragmentu dziejów Raciborska, Pawlikowic, Koźmic Małych, Gorzkowa, Wieliczki i całego Pogórza Wielickiego.
Kim byli Bracia Polscy?
Bracia Polscy („chrystianie”, nazywani też arianami, socynianami) byli radykalnym nurtem polskiej reformacji, działającym głównie w XVI i XVII wieku. Nurt ten kwitł w Polsce przez prawie sto lat. W szczytowym okresie liczył nawet 300 zborów. Odrzucali dogmat o Trójcy Świętej i uznawali, że Bóg jest jeden, a Jezus Chrystus jest Jego Synem i Mesjaszem. W swoich poglądach podkreślali znaczenie rozumu, wolności sumienia, tolerancji religijnej, pacyfizmu oraz życia zgodnego z zasadami Ewangelii. Uznawali Biblię za najwyższy autorytet w sprawach wiary i podkreślali konieczność rozumnego odczytywania Pisma. W części tego środowiska odrzucano chrzest niemowląt, uznając świadome wyznanie wiary za istotny element chrześcijaństwa. Wielu sprzeciwiało się służbie wojskowej i noszeniu broni. Opowiadali się za prostym, moralnym stylem życia. Byli znani z wysokich standardów moralnych. Duży nacisk kładli na praktyczne przestrzeganie nauki Jezusa, w tym miłość nieprzyjaciół, unikanie przemocy i pomoc bliźnim. Podkreślali również rozdział spraw religijnych od władzy państwowej i sprzeciwiali się wykorzystywaniu przymusu państwowego do narzucania przekonań religijnych. W pismach Braci Polskich, w tym w Biblii nieświeskiej (Biblii Szymona Budnego) spotykamy formę „Jehowa” jako zapis imienia Bożego. Wielu odrzucało pogląd o naturalnej nieśmiertelności duszy. Uważali, że człowiek nie jest z natury nieśmiertelny, a nadzieja na życie po śmierci wiąże się ze zmartwychwstaniem i Bożym wyrokiem. Naukę o ogniu piekielnym również odrzucili jako niebiblijną. Dostrzegali absurdalność twierdzenia, że Bóg będzie torturował człowieka w ogniu przez całą wieczność, aby ukarać go za grzechy, na popełnienie których potrzebował niewielu lat. Niektórzy nauczali o Tysiącletnim Panowaniu Chrystusa nad ziemią. Pogląd ten odróżniał ich zarówno od katolickiej, jak i od wielu protestanckich koncepcji życia po śmierci. Powodem upomnienia, a w ostateczności usunięcia ze wspólnoty mogło być odstępstwo od wspólnie wypracowanych prawd wiary, jawne i nieokazane skruchą grzechy moralne, sianie niezgody lub łamanie radykalnych zasad społecznych (np. wczesne idee pacyfizmu, nakaz sprawiedliwego traktowania poddanych).
Najważniejszym ośrodkiem braci polskich stał się Raków, gdzie działały Akademia Rakowska i jedna z najważniejszych drukarni ariańskich. Bracia polscy przyczynili się do rozwoju piśmiennictwa w języku polskim, edukacji, drukarstwa, filozofii i myśli religijnej, a część ich przedstawicieli prowadziła również innowacyjną działalność gospodarczą i rolniczą w swoich majątkach. W 1658 roku sejm Rzeczypospolitej nakazał Braciom Polskim opuszczenie kraju lub przyjęcie katolicyzmu, a przynależność do zboru braci polskich miała być karana śmiercią. Choć formalną decyzję podjął sejm, to wieloletnia działalność ideologiczna, edukacyjna i polityczna jezuitów stworzyła grunt pod tę ustawę. Doprowadziło to do zakończenia legalnej działalności Braci Polskich w Rzeczypospolitej. Wielu z nich wyemigrowało, między innymi do Niderlandów. Ich dorobek intelektualny wpłynął na rozwój europejskiego unitarianizmu i późniejszej myśli religijnej, choć nie należy przedstawiać ich jako jedynego źródła późniejszego unitarianizmu. Niestety, w połowie XIX wieku unitarianie w Anglii i Ameryce „zaczęli odrzucać Pismo Święte jako główne źródło prawdy religijnej”. Sir Isaac Newton, jeden z największych naukowców w historii, obalił Trójcę Świętą w swoich pismach i jest czasami nazywany socynianinem. Joseph Priestley, słynny chemik i odkrywca tlenu, również był nazywany socynianinem. John Milton, wielki poeta, również odrzucił Trójcę Świętą. Co więcej, francuski filozof Wolter uważał za zabawne, że Luter, Kalwin i Zwingli, których pisma Wolter uznał za „nieczytelne”, podbili znaczną część Europy, podczas gdy „najwięksi filozofowie i najlepsi pisarze swoich czasów”, tacy jak Newton i inni socynianie, zdobyli jedynie niewielką i kurczącą się trzódkę. Hugo Kołłątaj prosił jednego ze swoich sekretarzy, by ten odnalazł mu informacje o socynianizmie, o którym mąż stanu nie wiedział.
Zobacz też:
Źródła:
- Jak koźmiczanie zostali arianami? kozmice.pl
- Pelc Janusz, Zbigniew Morsztyn. Arianin i poeta, Wrocław 1966. Fundamentalna i najważniejska monografia łącząca biografię pisarza, jego tożsamość religijną jako arianina oraz analizę dorobku artystycznego.
- Rzepecki Jan, Muza ariańska (Zbigniew Morsztyn), [w:] tegoż, Z dziejów literatury religijnej w Polsce, Warszawa 1921.
- Grzeszczuk Stanisław, Wstęp, [w:] Zbigniew Morsztyn, Wybór wierszy, Wrocław 1975 (seria Biblioteka Narodowa, Seria I, nr 219).
- Tazbir Janusz, Bracia Polscy na wygnaniu. Studia z dziejów emigracji ariańskiej, Warszawa 1977.
- Merczyng Henryk, Zbigniew Morsztyn i sprawa ariańska w Prusiech, „Przegląd Historyczny”, t. 14, 1912
Dysputa Fausta Socyna z Christianem Franckenem odbyła się 14 marca 1584 roku w dworku Krzysztofa Morsztyna w Pawlikowicach pod Krakowem