Dziś większość osób zna Balice przede wszystkim z lotniska. Tymczasem kilka minut od terminala znajduje się miejsce, w którym ponad 450 lat temu rozstrzygały się spory o kształt polskiej reformacji. Pałac w Balicach ma ponad pół tysiąca lat, a sama miejscowość była związana ze środowiskiem reformacyjnym jeszcze przed wydarzeniami z 1562 roku.

To właśnie tutaj przebywał Jan Łaski, jeden z najwybitniejszych polskich reformatorów. Z Balic prowadził korespondencję z królem Zygmuntem Augustem. Kilka lat później odbyły się tutaj dwa ważne spotkania dotyczące narastającego konfliktu religijnego.

Spór dotyczył Boga, Chrystusa, Trójcy, modlitwy, ale przede wszystkim tego, jak daleko można odejść od dosłownego świadectwa Pisma Świętego, tworząc teologiczne wyjaśnienia.

Balice Bonerów

Pierwszą budowlą w miejscu dzisiejszego pałacu był przypuszczalnie dwór zbudowany przez rycerski ród Toporczyków z Morawicy. Od nich przejął ją za długi rajca krakowski Seweryn Bethman. Za sprawą ślubu jego córki Zofii włości balickie przeszły w ręce burgrabiego Seweryna Bonera, który w 1519 roku polecił zbudować wygodny drewniany dwór z ogrodem i winnicą w Winnej Górze. Jan Boner był bankierem królewskim, wielkorządcą krakowskim i człowiekiem należącym do najbliższego otoczenia dworu Zygmunta Starego. W 1518 roku w Balicach powstała renesansowa rezydencja Bonerów. Po Bonerach Balice przeszły w ręce Firlejów. Właśnie w kręgu tych rodzin miejscowość znalazła się wśród ważnych punktów małopolskiego środowiska reformacyjnego.

Jan Łaski przyjeżdża do Balic

Balice odegrały rolę w historii reformacji jeszcze przed słynnymi wydarzeniami z 1562 roku. 5 grudnia 1556 roku do Polski powrócił Jan Łaski, duchowny, reformator i jeden z najważniejszych przedstawicieli polskiej reformacji. Znalazł schronienie w dobrach Jana Bonera, gdzie spotykali się również związani z nim współwyznawcy.

Najbardziej niezwykłym świadectwem tego pobytu jest zachowana korespondencja. 28 grudnia 1556 roku Jan Łaski napisał w Balicach list do króla Zygmunta Augusta. Korespondencja dotyczyła jego sytuacji i działalności religijnej. Załączył też list Melanchtona z prośbą, aby „król nie ociągał się dłużćj z przeprowadzeniem dzieła reformacyi ”. Ksiądz Przerembski podkanclerzy koronny chciał przejąć te listy. Król po otrzymaniu listu odpisał Łaskiemu:

„Dowiadujemy się o twoim obecnie powrocie do naszego państwa. Upominamy cię abyś nic nowego nie wszczynał w sprawach religii. Jeżeli nam doniosą coś przeciwnego o tobie, wiedz, że nie ścierpimy cię w granicach naszego królestwa. Zastosuj się do tego. Dan w Warszawie dnia 7 stycznia 1557 roku, panowania naszego 27”. Według opracowania Jan Łaski reformator kościoła „List ten mocno przeraził Łaskiego i zrobił go uważniejszym w swśm działaniu (…). Zdaje się, że głównie do napisania tego listu skłoniły zabiegi duchownych, albowiem Lippoman nuncyusz, dowiedziawszy się o przybyciu Łaskiego do Polski przyszedł do króla na czele biskupów i dopraszał się, aby niezwłocznie tego arcy-heretyka wypędził z kraju. Także Zebrzydowski biskup krakowski nazywał go (carnifex) katem kościoła i upewniał, że Łaski zbiera wojsko na zburzenie kościołów w jego dyecezyi. Król zaś zezwoliwszy na powrót Łaskiemu, nie mógł go na nowo z kraju rugować bez ważniejszćj przyczyny nad proste oskarżenie biskupa krakowskiego”.

Do jego kręgu należeli również wybitni reformatorzy europejscy. Łaski zmarł w 1560 roku, dlatego nie mógł uczestniczyć w wydarzeniach balickich z 1562 roku. Jego pobyt pokazuje jednak, że reformacyjna historia Balic zaczęła się kilka lat wcześniej.

Spór wchodzi w decydującą fazę

Na początku lat 60. XVI wieku w małopolskim środowisku reformacyjnym narastał konflikt. Jedną z najważniejszych postaci po stronie bardziej radykalnego nurtu był Grzegorz Paweł z Brzezin. Jego poglądy dotyczące Boga i Chrystusa coraz wyraźniej różniły się od stanowiska większości kalwinistów. W sferze religijnej negował nieśmiertelność duszy i twierdził, że nie może ona istnieć poza ciałem. Zaprzeczał istnieniu Trójcy Świętej; m.in. wykazywał, że Duch Święty to tylko uosobienie „mocy Bożej”.

Po drugiej stronie znajdował się m.in. Stanisław Sarnicki. Spór zaczął dotyczyć fundamentalnych pytań chrześcijaństwa: kim jest Chrystus, jak rozumieć jedność Boga i czy nauka o Trójcy znajduje wystarczające uzasadnienie w Piśmie Świętym.

Spotkania w Balicach

Pierwsze spotkanie odbyło się w Balicach 11 lipca 1562 roku. Jan Boner próbował doprowadzić do porozumienia pomiędzy stronami. Spotkanie miało charakter mediacyjny. Chodziło o rozwiązanie narastającego sporu, zanim doprowadzi on do rozpadu miejscowego środowiska reformacyjnego. Próba zakończyła się jednak niepowodzeniem. Sarnicki nie przekonał Grzegorza Pawła do swojego stanowiska.

Dziewięć dni później, 20 lipca 1562 roku, doszło do kolejnego zgromadzenia, w Rogowie, w dobrach Stanisława Szafrańca. Tam dyskusja przybrała bardziej teologiczny charakter. Sarnicki przedstawiał poglądy przeciwko poglądom Grzegorza Pawła, który odpowiadał argumentami z fragmentów biblijnych. Wśród uczestników pojawiały się już różne poglądy na temat Trójcy i natury Chrystusa. Kolejne spotkanie odbyło się 5 sierpnia w Krakowie. Nie przyniosło ono rozwiązania. Spór był już na tyle poważny, że potrzebne było kolejne zgromadzenie. Tym razem ponownie wybrano Balice.

12 sierpnia 1562 roku odbyło się kolejne ważne zgromadzenie w Balicach. To wydarzenie przeszło do historii jako synod balicki. Wśród osób związanych z dyskusją znajdowali się m.in. Stanisław Sarnicki, Grzegorz Paweł z Brzezin, Stanisław Lutomirski, Feliks Kruciger, Jerzy Blandrata, Paweł Gilowski i Jakub Sylwius. Zachowany materiał pozwala odtworzyć część prowadzonego sporu. Nie jest jednak stenogramem całego posiedzenia. Dlatego nie należy twierdzić, że znamy absolutnie wszystkie punkty obrad.

Co naprawdę było przedmiotem dyskusji?

Dyskusja obejmowała:

• naturę Boga;
• relację Ojca i Syna;
• osobę Chrystusa;
• Ducha Świętego;
• naukę o Trójcy;
• znaczenie fragmentów Pisma Świętego;
• stosowanie terminów „Trójca”, „Persony” i „Istność”;
• modlitwę;
• wzywanie Syna Bożego;
• sposób nauczania przez ministrów;
• możliwość zachowania jedności zboru.

Był to więc spór o cały sposób rozumienia chrześcijańskiej doktryny, a nie tylko o jedno słowo.

Pismo Święte kontra teologiczna terminologia

Jednym z najbardziej interesujących elementów dyskusji był stosunek do teologicznego języka.

Strona związana z Grzegorzem Pawłem zwracała uwagę, że określenia używane w tradycyjnej teologii, takie jak „Trójca”, „Persony” czy „Istność” – nie występują w Piśmie Świętym.

Pojawiało się więc pytanie:

Czy można nakładać na tekst Biblii system pojęć, którego sama Biblia nie używa?

To właśnie tutaj tytuł „Balice. Tu Pismo Święte postawiono ponad teologią” oddaje istotę sporu, choć należy rozumieć go jako skrót myślowy. Nie chodziło bowiem o całkowite odrzucenie teologii. Chodziło o przekonanie, że teologia musi podporządkować się Pismu, a każda nauka powinna mieć w nim swoje uzasadnienie.

Spór o Chrystusa

Drugim kluczowym zagadnieniem była osoba Chrystusa. Sarnicki i Grzegorz Paweł odmiennie rozumieli nowotestamentowe teksty dotyczące relacji Chrystusa z Bogiem Ojcem. W dyskusji pojawiły się m.in. słowa Jezusa: „Wierzycie w Boga i we mnie wierzcie”. Sarnicki wykorzystywał ten fragment w argumentacji dotyczącej boskiej godności Chrystusa, natomiast Grzegorz Paweł odpowiadał, odwołując się do innych świadectw Pisma i podkreślając odrębność Boga Ojca i Chrystusa. Spór pokazywał, że dla obu stron kluczowe znaczenie miała nie tylko treść pojedynczego wersetu, lecz także jego zrozumienie w świetle całego Pisma.

„Jeden jest Bóg”

W argumentacji Grzegorza Pawła ważne miejsce zajmowały biblijne teksty podkreślające jedyność Boga oraz odrębność Boga i Chrystusa. Tego rodzaju fragmenty były wykorzystywane przez antytrynitarystów w sporze o naturę Chrystusa i relację między Ojcem a Synem. Teologowie trynitarni interpretowali te same teksty inaczej, uznając, że podkreślenie jedyności Boga nie wyklucza boskości Chrystusa. Spór dotyczył więc nie tylko poszczególnych fragmentów Biblii, lecz przede wszystkim sposobu ich wzajemnego odczytywania i rozumienia natury Boga oraz Chrystusa.

Nam jest jednym Bogiem prosto Ojciec, a im jest trojaki jeden złożony z istności i z person rzeczy różnych

– O różnicach teraźniejszych, Grzegorz Paweł z Brzezin

Konsekwencje dyskusji były praktyczne. Jednym z zarzutów wobec Grzegorza Pawła była kwestia wzywania Syna Bożego w modlitwie. Nie chodziło więc tylko o abstrakcyjną dyskusję dotyczącą natury Boga. Pytanie o to, kim jest Chrystus, prowadziło bezpośrednio do pytania: Czy i w jaki sposób chrześcijanin powinien modlić się do Chrystusa?

Jednym z praktycznych następstw sporu o naturę Chrystusa była kwestia modlitwy. Jeżeli Jezus nie był tym samym Bogiem co Ojciec, pojawiało się pytanie, czy chrześcijanin powinien zwracać się do niego w modlitwie. Grzegorz Paweł nie ograniczał swojej argumentacji do filozoficznych rozważań o Trójcy. Konsekwentnie odwoływał się do tekstów biblijnych, szczególnie tych, które rozróżniały „jednego Boga Ojca” i „jednego Pana Chrystusa”.

W Balicach dyskutowano więc, co Pismo Święte mówi o Bogu i Chrystusie, a w praktyce radykalne idee tego środowiska prowadziły również do odrzucenia przemocy. Symbolem tego podejścia stał się np. drewniany miecz Piotra z Goniądza, noszony zamiast prawdziwej broni, który stał się z czasem symbolem Braci Polskich. Można go uznać za jednego z najbardziej wykształconych i samodzielnych reformatorów religijnych na polskim gruncie.

Balice a Bracia Polscy

Nie można powiedzieć, że antytrynitaryzm narodził się w Balicach. Jego początki były wcześniejsze i miały wiele źródeł. Balice były jednak jednym z miejsc, gdzie spory przybrały szczególnie wyraźną formę. Seria spotkań pokazuje, że był to proces, a nie jedno wydarzenie. Ostatecznie spór doprowadził do rozłamu w małopolskim środowisku reformacyjnym i powstania odrębnego nurtu, którego przedstawicieli zaczęto określać jako Braci Polskich. Dlatego Balice można uznać za jedno z miejsc, w których dojrzewał polski antytrynitaryzm.

Co stało się z balicką rezydencją?

Dzisiejszy pałac w Balicach nie jest budynkiem, który pamięta spotkania reformatorów z 1562 roku w swojej obecnej formie. Rezydencja była przez stulecia wielokrotnie przebudowywana. Po okresie związanym z Bonerami majątek przechodził w ręce kolejnych właścicieli. W czasie potopu szwedzkiego Balice zostały zniszczone i ograbione. Później Jan Szembek, kanclerz wielki koronny, przeprowadził odbudowę rezydencji. Szczególne znaczenie miała przebudowa z końca XIX wieku, przeprowadzona za czasów księcia Dominika Radziwiłła. W latach 1887–1894 nadano rezydencji formę, która w dużej mierze zadecydowała o jej obecnym wyglądzie. Przy pracach uczestniczyli architekci Tadeusz Stryjeński i Zygmunt Hendel. W 1926 roku majątek przejął Hieronim Radziwiłł. W czasie II wojny światowej majątek balicki został włączony w realia okupacji niemieckiej. Po wojnie natomiast dobra przejęło państwo. W 1951 roku działający w Balicach zakład doświadczalny został przekształcony w Instytut Zootechniki. Kompleksowa restauracja pałacu została przeprowadzona w latach 1977–1987. Ciekawostką jest to, że na terenie kompleksu prawdopodobnie znajdowała się najstarsze architektoniczne obserwatorium astronomiczne na ziemiach polskich, wybudowane przez ucznia Kopernika.

Dzisiejsze Balice wyglądają więc zupełnie inaczej niż w XVI wieku, kiedy w miejscowej rezydencji spotykali się ludzie zaangażowani w jeden z najważniejszych sporów polskiej reformacji.

W Balicach pytali, co naprawdę mówi Biblia

Historia Balic tworzy niezwykłą ciągłość. W 1556 roku przebywał tutaj Jan Łaski i pisał do Zygmunta Augusta. 11 lipca 1562 roku Jan Boner próbował tutaj pogodzić Sarnickiego z Grzegorzem Pawłem. 12 sierpnia reformatorzy ponownie spotkali się w Balicach. Spierali się o Boga, Chrystusa, Trójcę, Ducha Świętego, modlitwę i język teologii.

Ale pod powierzchnią tych wszystkich dyskusji kryło się jedno zasadnicze pytanie:

Czy chrześcijańska nauka ma wynikać przede wszystkim z tradycji i teologicznych formuł, czy z tego, co można znaleźć w Piśmie Świętym?

Właśnie dlatego Balice są ważnym miejscem w historii polskiej reformacji.

Dziś większość ludzi zna je dzięki lotnisku. Ponad 450 lat temu znano je również jako miejsce, gdzie reformatorzy spierali się o to, co naprawdę mówi Biblia.

Kim byli Bracia Polscy?

Bracia Polscy („chrystianie”, nazywani też arianami, socynianami) byli radykalnym nurtem polskiej reformacji, działającym głównie w XVI i XVII wieku. Nurt ten kwitł w Polsce przez prawie sto lat. W szczytowym okresie liczył nawet 300 zborów.

Odrzucali dogmat o Trójcy Świętej i uznawali, że Bóg jest jeden, a Jezus Chrystus jest Jego Synem i Mesjaszem. W swoich poglądach podkreślali znaczenie rozumu, wolności sumienia, tolerancji religijnej, pacyfizmu oraz życia zgodnego z zasadami Ewangelii. Uznawali Biblię za najwyższy autorytet w sprawach wiary i podkreślali konieczność rozumnego odczytywania Pisma. W części tego środowiska odrzucano chrzest niemowląt, uznając świadome wyznanie wiary za istotny element chrześcijaństwa. Wielu sprzeciwiało się służbie wojskowej i noszeniu broni. Opowiadali się za prostym, moralnym stylem życia. Byli znani z wysokich standardów moralnych. Duży nacisk kładli na praktyczne przestrzeganie nauki Jezusa, w tym miłość nieprzyjaciół, unikanie przemocy i pomoc bliźnim. Podkreślali rozdział spraw religijnych od władzy państwowej i sprzeciwiali się wykorzystywaniu przymusu państwowego do narzucania przekonań religijnych. Wydanych przez nich publikacjach, w tym w Biblii nieświeskiej (Biblii Szymona Budnego) spotykamy formę „Jehowa” jako zapis imienia Bożego. Wielu odrzucało pogląd o naturalnej nieśmiertelności duszy. Uważali, że człowiek nie jest z natury nieśmiertelny, a nadzieja na życie po śmierci wiąże się ze zmartwychwstaniem i Bożym wyrokiem. Naukę o ogniu piekielnym odrzucili jako niebiblijną. Dostrzegali absurdalność twierdzenia, że ​​Bóg będzie torturował człowieka w ogniu przez całą wieczność, aby ukarać go za grzechy, na popełnienie których potrzebował niewielu lat. Niektórzy nauczali o Tysiącletnim Panowaniu Chrystusa nad ziemią. Pogląd ten odróżniał ich zarówno od katolickiej, jak i od wielu protestanckich koncepcji życia po śmierci. Powodem upomnienia, a w ostateczności usunięcia ze wspólnoty mogło być odstępstwo od wspólnie wypracowanych prawd wiary, jawne i nieokazane skruchą grzechy moralne, sianie niezgody lub łamanie radykalnych zasad społecznych (np. wczesne idee pacyfizmu, nakaz sprawiedliwego traktowania poddanych).

Najważniejszym ośrodkiem Braci Polskich stał się Raków, gdzie działały Akademia Rakowska i jedna z najważniejszych drukarni ariańskich. Bracia polscy przyczynili się do rozwoju piśmiennictwa w języku polskim, edukacji, drukarstwa, filozofii i myśli religijnej, a część ich przedstawicieli prowadziła również innowacyjną działalność gospodarczą i rolniczą w swoich majątkach.

W 1658 roku sejm Rzeczypospolitej nakazał Braciom Polskim opuszczenie kraju lub przyjęcie katolicyzmu, a przynależność do zboru braci polskich miała być karana śmiercią. Doprowadziło to do zakończenia ich legalnej działalności w Rzeczypospolitej. Choć formalną decyzję podjął sejm, to wieloletnia działalność ideologiczna, edukacyjna i polityczna jezuitów stworzyła grunt pod tę ustawę. Doprowadziło to do zakończenia legalnej działalności Braci Polskich w Rzeczypospolitej. Wielu z nich wyemigrowało, między innymi do Niderlandów. Ich dorobek intelektualny wpłynął na rozwój europejskiego unitarianizmu i późniejszej myśli religijnej, choć nie należy przedstawiać ich jako jedynego źródła późniejszego unitarianizmu. Niestety, w połowie XIX wieku unitarianie w Anglii i Ameryce „zaczęli odrzucać Pismo Święte jako główne źródło prawdy religijnej”. Sir Isaac Newton, jeden z największych naukowców w historii, obalił Trójcę Świętą w swoich pismach i jest czasami nazywany socynianinem. Joseph Priestley, słynny chemik i odkrywca tlenu, również był nazywany socynianinem. John Milton, wielki poeta, również odrzucił Trójcę Świętą. Co więcej, francuski filozof Wolter uważał za zabawne, że Luter, Kalwin i Zwingli, których pisma Wolter uznał za „nieczytelne”, podbili znaczną część Europy, podczas gdy „najwięksi filozofowie i najlepsi pisarze swoich czasów”, tacy jak Newton i inni socynianie, zdobyli jedynie niewielką i kurczącą się trzódkę.

„Arianie, arianizm to były wyzwiska, które miały pokazać, że przedstawiciele tego ruchu religijnego głoszą poglądy już dawno obalone przez teologów katolickich. A mimo to w Polsce mieli wielkie wpływy” – mówił w radiowej Dwójce historyk Maciej Ptaszyński (Arianie w Polsce. Od wielkich swobód po wygnanie).

Zobacz:

Czytał Biblię i ukrywał się w Igołomi. Polski reformator religijny, który zainspirował Newtona

Bracia polscy w Krakowie i najbliższej okolicy

Tabela zawiera tylko udokumentowane najważniejsze miejsca w najbliższej okolicy Krakowa.

Źródła

• Stanisław Zachorowski, Najstarsze synody arjan polskich – podstawowe źródło do wydarzeń w Balicach, Rogowie i Krakowie w 1562 roku.
• Jan Łaski. Reformator Kościoła – biografia i informacje o pobycie Łaskiego w Balicach oraz jego korespondencji.
• Z dziejów rodziny Łaskich – informacje o pobycie Jana Łaskiego w dobrach Jana Bonera.
• „Przegląd Polski” – informacja o pobycie Łaskiego w Balicach na przełomie 1556/1557 roku.
• Grzegorz Paweł, 1564 – Wykład słów Pawła świętego. Jeden jest Bóg, który jest Ociec… i jeden Pan Krystus
• Grzegorz Paweł, 1568 – Ukazanie a zborzenie wszystkich wiar od ludzi rozmaitych o Bogu i o Synu 
• Biographical Register of the Renaissance and Reformation.
• Oficjalny Serwis Gminy Zabierzów – historia Balic i rodu Bonerów.
• Dawne zbory ewangelików krakowskich – informacje o Bonerach, Balicach i środowisku reformacyjnym.
• Pałac Radziwiłłów w Balicach – materiały dotyczące historii rezydencji.
• Małopolska To Go, Do parku marsz! – historia pałacu i kolejnych właścicieli..
• Nekropolia rodu Kochanowskich – informacje o Zofii Bonerównie i Janie Firleju.
• Wielkorządy krakowskie w XIV–XVI w. – informacje o Janie Bonerze.
• materiały Polskiej Akademii Umiejętności dotyczące Franciszka Lismanina i Jana Bonera.

Zobacz też:

Fot. wikimedia