Prawie pięć wieków temu miejscowość była jednym z ważniejszych punktów małopolskiej reformacji. W XVI wieku tutejszy kościół został zamieniony w zbór, w Iwanowicach odbył się synod w 1557 roku, a miejscowość odwiedzali przedstawiciele różnych nurtów reformacji. Tu mieścił się lokalny ośrodek Braci Polskich.
Iwanowice przed reformacją
Historia miejscowej parafii sięga średniowiecza. Została erygowana w 1293 roku przez biskupa krakowskiego Prokopa.W 1408 roku wzniesiono kolejny, drewniany kościół. To właśnie z nim związana jest późniejsza historia reformacji.
W pierwszej połowie XVI wieku Iwanowice znalazły się w rękach rodziny Dłuskich. Był to okres gwałtownych zmian religijnych w Małopolsce. Idee reformacyjne szybko zdobywały zwolenników wśród części szlachty, a właściciele majątków często stawali się patronami nowych wyznań
Dłuscy należeli do rodzin powiązanych z najważniejszymi środowiskami małopolskiego ruchu różnowierczego. Według lokalnych opracowań byli spokrewnieni lub spowinowaceni m.in. z Myszkowskimi, Morsztynami i Szafrańcami.
W 1551 roku kościół stał się zborem
Przełom nastąpił w 1551 roku. Niektóre źródła twierdzą, że właściciel miejscowości Mikołaj Dłuski, określany tam jako należący później do Braci Polskich, przekształcił miejscowy kościół parafialny w siedzibę ich zboru. Przez ponad 70 lat Iwanowice pozostawały ich lokalnym ośrodkiem. Najważniejszym wydarzeniem związanym z reformacyjnymi dziejami miejscowości był synod z 1557 roku. Z Iwanowicami związany jest również Jan Łaski, jedna z najważniejszych postaci polskiej reformacji. Źródło biograficzne poświęcone Łaskiemu podaje, że po powrocie do Polski uczestniczył on w tym synodzie, a następnie w kolejnym zgromadzeniu we Włodzisławiu. 15 czerwca tego samego roku. Łaski dążył wówczas do zbliżenia różnych środowisk ewangelickich i wspólnego działania.
Iwanowice odwiedzali również bracia czescy oraz kalwini. W XVI wieku różnice między tymi środowiskami dotyczyły między innymi rozumienia Kościoła, sakramentów, predestynacji, autorytetu Pisma Świętego, a z czasem także natury Chrystusa i nauki o Trójcy. Z czasem właśnie te spory doprowadziły do wyodrębnienia się w Polsce środowiska antytrynitarnego, które przyjęło nazwę braci polskich.
Centralną postacią iwanowickiej reformacji był Mikołaj Dłuski herbu Kotwicz. Nie był jedynie właścicielem miejscowości. Źródła opisują go jako człowieka wykształconego i aktywnego w środowisku różnowierczym. W 1561 roku wydał dzieło zatytułowane „Oratio de praestantia et excellentia humanae naturae”. Według opracowań dotyczyło ono natury człowieka, jego miejsca w świecie oraz jego godności. Dłuski pojawia się również w relacjach dotyczących późniejszych sporów religijnych. Według Encyklopedyi Powszechnej z 1861 roku wydanej w Warszawie, Dłuski brał udział w dyskusji między Braćmi Polskimi a przedstawicielami innych nurtów nowowierczych która odbyła się w 1564 roku. Miał pełnić funkcję pisarza podczas tej dysputy.
Od 1562 roku nastąpił rozłam wśród polskich kalwinistów, zwolenników tradycyjnego kalwinizmu nazywano zborem większym, zaś głoszących inne poglądy zborem mniejszym, zwany również ariańskim. Arianie nazywani byli także Braćmi Polskimi, antytrynitarzami lub socynami.
Iwanowice były jednym z ważnych miejsc w historii małopolskiego ruchu, z którego wyłonili się Bracia Polscy.
Znaczenie Iwanowic wykraczało poza samą miejscowość. Według lokalnego opracowania nabożeństwa protestanckie dla mieszczan krakowskich odbywały się w iwanowickim kościele jeszcze na początku XVII wieku. To bardzo ciekawa informacja. Pokazuje, że Iwanowice mogły pełnić funkcję zaplecza religijnego dla środowisk związanych z Krakowem.
Okres reformacyjny w Iwanowicach trwał wyjątkowo długo, bo ponad 70 lat. Była to sytuacja charakterystyczna dla XVI i XVII wiecznej Małopolski, gdzie właściciele prywatnych majątków mieli ogromny wpływ na życie religijne swoich dóbr.
Przełom nastąpił na początku XVII wieku. Członkowie rodziny Dłuskich mieli powrócić wówczas do katolicyzmu. W 1624 roku kościół odrestaurowano i ponownie konsekrowano. Dzisiejszy budynek stoi więc w miejscu, gdzie w XVI wieku odbywały się spotkania przedstawicieli ruchu reformacyjnego. Historia Iwanowic pokazuje, że reformacja w Małopolsce nie była wyłącznie historią Krakowa. W niewielkiej miejscowości w dolinie Dłubni właściciele majątku udostępnili kościół reformatorom. To właśnie takie lokalne ośrodki tworzyły sieć, w której w XVI wieku rozwijały się nowe idee religijne.
Kim byli Bracia Polscy?
Bracia Polscy („chrystianie”, nazywani też arianami, socynianami) byli radykalnym nurtem polskiej reformacji, działającym głównie w XVI i XVII wieku. Nurt ten kwitł w Polsce przez prawie sto lat. W szczytowym okresie liczył nawet 300 zborów. Odrzucali dogmat o Trójcy Świętej i uznawali, że Bóg jest jeden, a Jezus Chrystus jest Jego Synem i Mesjaszem. W swoich poglądach podkreślali znaczenie rozumu, wolności sumienia, tolerancji religijnej, pacyfizmu oraz życia zgodnego z zasadami Ewangelii. Uznawali Biblię za najwyższy autorytet w sprawach wiary i podkreślali konieczność rozumnego odczytywania Pisma. W części tego środowiska odrzucano chrzest niemowląt, uznając świadome wyznanie wiary za istotny element chrześcijaństwa. Wielu sprzeciwiało się służbie wojskowej i noszeniu broni. Opowiadali się za prostym, moralnym stylem życia. Byli znani z wysokich standardów moralnych. Duży nacisk kładli na praktyczne przestrzeganie nauki Jezusa, w tym miłość nieprzyjaciół, unikanie przemocy i pomoc bliźnim. Podkreślali również rozdział spraw religijnych od władzy państwowej i sprzeciwiali się wykorzystywaniu przymusu państwowego do narzucania przekonań religijnych. W pismach Braci Polskich, w tym w Biblii nieświeskiej (Biblii Szymona Budnego) spotykamy formę „Jehowa” jako zapis imienia Bożego. Wielu odrzucało pogląd o naturalnej nieśmiertelności duszy. Uważali, że człowiek nie jest z natury nieśmiertelny, a nadzieja na życie po śmierci wiąże się ze zmartwychwstaniem i Bożym wyrokiem. Naukę o ogniu piekielnym również odrzucili jako niebiblijną. Dostrzegali absurdalność twierdzenia, że Bóg będzie torturował człowieka w ogniu przez całą wieczność, aby ukarać go za grzechy, na popełnienie których potrzebował niewielu lat. Niektórzy nauczali o Tysiącletnim Panowaniu Chrystusa nad ziemią. Pogląd ten odróżniał ich zarówno od katolickiej, jak i od wielu protestanckich koncepcji życia po śmierci. Powodem upomnienia, a w ostateczności usunięcia ze wspólnoty mogło być odstępstwo od wspólnie wypracowanych prawd wiary, jawne i nieokazane skruchą grzechy moralne, sianie niezgody lub łamanie radykalnych zasad społecznych (np. wczesne idee pacyfizmu, nakaz sprawiedliwego traktowania poddanych).
Najważniejszym ośrodkiem Braci Polskich stał się Raków, gdzie działały Akademia Rakowska i jedna z najważniejszych drukarni ariańskich. Bracia polscy przyczynili się do rozwoju piśmiennictwa w języku polskim, edukacji, drukarstwa, filozofii i myśli religijnej, a część ich przedstawicieli prowadziła również innowacyjną działalność gospodarczą i rolniczą w swoich majątkach.
W 1658 roku sejm Rzeczypospolitej nakazał braciom polskim opuszczenie kraju lub przyjęcie katolicyzmu, a przynależność do zboru braci polskich miała być karana śmiercią. Choć formalną decyzję podjął sejm, to wieloletnia działalność ideologiczna, edukacyjna i polityczna jezuitów stworzyła grunt pod tę ustawę. Doprowadziło to do zakończenia legalnej działalności Braci Polskich w Rzeczypospolitej. Wielu z nich wyemigrowało, między innymi do Niderlandów. Ich dorobek intelektualny wpłynął na rozwój europejskiego unitarianizmu i późniejszej myśli religijnej, choć nie należy przedstawiać ich jako jedynego źródła późniejszego unitarianizmu. Niestety, w połowie XIX wieku unitarianie w Anglii i Ameryce „zaczęli odrzucać Pismo Święte jako główne źródło prawdy religijnej”. Isaac Newton, jeden z największych naukowców w historii, obalił Trójcę Świętą w swoich pismach i jest czasami nazywany socynianinem. Joseph Priestley, słynny chemik i odkrywca tlenu, również był nazywany socynianinem. John Milton, wielki poeta, również odrzucił Trójcę Świętą. Co więcej, francuski filozof Wolter uważał za zabawne, że Luter, Kalwin i Zwingli, których pisma Wolter uznał za „nieczytelne”, podbili znaczną część Europy, podczas gdy „najwięksi filozofowie i najlepsi pisarze swoich czasów”, tacy jak Newton i inni socynianie, zdobyli jedynie niewielką i kurczącą się trzódkę.
Zobacz też:
Źródła
Jan Łaski. Reformator Kościoła – biografia i informacje o pobycie Łaskiego w Iwanowicach
Urząd Gminy Iwanowice – O Gminie
Dzieło Mikołaja Dłuskiego z Biblioteki Czartoryskich w Krakowie