To dzięki niemu świat poznał Kopernika
Był uczniem Mikołaja Kopernika i jednym z ludzi, którzy przyczynili się do rozpowszechnienia heliocentrycznej teorii. Kiedy zamieszkał w Krakowie, stworzył pod miastem niezwykły przyrząd astronomiczny. Według badań naukowych jego monumentalny obelisk powstał najprawdopodobniej w Balicach, w dobrach Jana Bonera. Dziś po tej budowli nie ma śladu.
Uczeń Kopernika przybył do Krakowa
Jerzy Joachim Retyk (Georg Joachim Rheticus, Georg Joachim von Lauchen, właściwie Georg Joachim Iserin, 1514–1574) był matematykiem, astronomem, lekarzem i jednym z najważniejszych uczniów Mikołaja Kopernika. To właśnie Retyk odegrał ogromną rolę w rozpowszechnieniu teorii heliocentrycznej. W 1539 roku przybył do Fromborka, gdzie spotkał Kopernika i zapoznał się z jego teorią. Następnie przygotował Narratio prima – pierwsze drukowane przedstawienie teorii Kopernika, które pomogło zainteresować jego odkryciem europejskie środowisko naukowe.
Początkowo nie tyle Kościół katolicki, ile kręgi protestanckie bardzo krytykowały Kopernika. Marcin Luter, ojciec reformacji, hamował początkowo wydanie dzieła Kopernika. W końcu jednak Retykowi udało się wprowadzić „O obrotach…” do druku w oficynie Petreiusa. Miało to miejsce w 1543 roku. Przygotowaniem dzieła do druku zajął się Andreas Osiander, który zmienił tytuł dzieła i usunął wstęp Kopernika i zastąpił go własnym, niepodpisanym, w którym podkreślał hipotetyczny charakter teorii heliocentrycznej.
Po latach Retyk związał się z Krakowem. Zamieszkał w kamienicy Kaufmanowskiej w Rynku Głównym. Źródła naukowe wskazują, że mieszkał tutaj od 1554 do 1574 roku, prowadząc praktykę lekarską i jednocześnie zajmując się matematyką, astronomią, astrologią oraz konstrukcją przyrządów naukowych.
Pod koniec życia uczony popadł prawdopodobnie w problemy finansowe, z których wybawił go Jan Rüber, węgierski magnat, który zaprosił uczonego do swojej siedziby w Koszycach. Tam Retyk dożył swoich dni. Zmarł 4 grudnia 1574 roku.
Tajemniczy obelisk w Balicach
Najbardziej niezwykłym śladem pobytu Retyka pod Krakowem był monumentalny obelisk astronomiczny.
Według opracowań historyków nauki został on wzniesiony około 1554 roku dzięki wsparciu Jana Bonera, właściciela Balic. Retyk sam pisał, że Boner udostępnił mu równe pole, na którym można było wznieść obelisk. Jego wysokość wynosiła około 45 stóp rzymskich, czyli ponad 13 metrów; inne opracowania podają około 14–15 metrów.
Naukowcy wskazują Balice jako najbardziej prawdopodobne miejsce jego lokalizacji, choć nie jest to całkowicie bezsporne. W literaturze pojawia się również hipoteza, że obelisk mógł znajdować się w Krakowie, w okolicach dzisiejszego Ogrodu Botanicznego lub na Wesołej.
Jeżeli rzeczywiście stał w Balicach, byłby to jeden z najciekawszych zabytków nauki w XVI-wiecznej Małopolsce.
Nie był zwykłym pomnikiem
Obelisk służył obserwacjom astronomicznym i obliczeniom trygonometrycznym. Retyk wykorzystywał go jako wielki instrument pomiarowy. Według opracowań historycznych na szczycie znajdowała się kula, która pomagała w obserwacjach. Konstrukcja pozwalała wykorzystywać cień obelisku i prowadzić pomiary związane z położeniem Słońca oraz ciał niebieskich.
Było to przedsięwzięcie wyjątkowe. W opracowaniach dotyczących historii nauki obelisk Retyka określany jest jako najstarsze architektoniczne obserwatorium astronomiczne na ziemiach polskich. Był gigantycznym przyrządem naukowym.
Podobiznę obelisku umieszczał na kartach tytułowych swoich prac matematycznych i astronomicznych. Od 1557 roku rysunek obelisku stał się godłem krakowskiej oficyny wydawniczej Łazarza Andrysowica, w której wydano m.in. Biblię Jakuba Wujka.
Boner i Balice
Powiązanie Retyka z Balicami nie było przypadkowe. Jan Boner należał do najważniejszych krakowskich mieszczan i urzędników XVI wieku. W kręgu Bonerów miejscowość znalazła się wśród ważnych punktów małopolskiego środowiska reformacyjnego.
To właśnie jego wsparcie umożliwiło Retykowi stworzenie pod Krakowem zaplecza do prowadzenia badań.
W literaturze naukowej podkreśla się, że obelisk był częścią większego warsztatu naukowego Retyka. Służył nie tylko do prostego wskazywania czasu, ale do prowadzenia obserwacji astronomicznych i wykonywania obliczeń.
Obelisk zniknął w XVI wieku
Dzisiaj po obelisku nie pozostał widoczny ślad. Według źródeł został zniszczony 10 października 1574 roku przez krakowskich studentów. Wydarzenie miało mieć podłoże religijne – Retyk był protestantem, a jego konstrukcja została uznana przez napastników za dzieło „heretyckie”.
Oznacza to, że niezwykły instrument naukowy, który powstał dzięki współpracy uczonego i jednego z najpotężniejszych ludzi Krakowa, przetrwał zaledwie około dwóch dekad.
W Balicach pytali, co naprawdę mówi Biblia
Historia Balic tworzy niezwykłą ciągłość. W 1556 roku przebywał tutaj Jan Łaski i pisał do Zygmunta Augusta. 11 lipca 1562 roku Jan Boner próbował tutaj pogodzić Sarnickiego z Grzegorzem Pawłem. 12 sierpnia reformatorzy ponownie spotkali się w Balicach. Spierali się o Boga, Chrystusa, Trójcę, Ducha Świętego, modlitwę i język teologii.
Rękopis Kopernika również był w Krakowie
Historia Retyka ma jeszcze jeden niezwykły krakowski wątek. Po śmierci Kopernika jego rękopis „De revolutionibus” trafił ostatecznie w ręce Retyka. Przez około dwadzieścia lat rękopis znajdował się w Krakowie razem z uczonym. Dopiero przed wyjazdem Retyka z miasta został zabrany przez jego ucznia i współpracownika Valentina Othona.
Oznacza to, że w XVI wieku w Krakowie znajdował się nie tylko człowiek, który pomógł Kopernikowi doprowadzić jego dzieło do publikacji, ale także rękopis dzieła, które zmieniło historię astronomii.
Czy Kraków i Balice pamiętają o Retyku?
Tu pojawia się zaskakująca kwestia.
Niestety, w Krakowie, Balicach i w żadnej miejscowości nieistnieje obecnie ulica imienia Jerzego Retyka albo trwały pomnik poświęcony temu uczonemu. Tym bardziej zaskakuje to, że jego związek z Krakowem był wieloletni, a Balice mogą być miejscem jednego z najważniejszych przedsięwzięć astronomicznych XVI-wiecznej Polski.
Retyk jest natomiast obecnie upamiętniany w Lubawie. W 2026 roku miasto prowadzi inwestycję obejmującą budowę pomnika Mikołaja Kopernika, Jerzego Joachima Retyka i Tiedemanna Giesego.
Zasługi Retyka uhonorowano, nadając jednemu z kraterów księżycowych jego imię. Krater o nazwie Rhaeticus znajduje się na równiku Księżyca.
Balice mają niezwykłą historię nauki
Dzisiaj Balice kojarzą się przede wszystkim z lotniskiem i szybkim dojazdem do Krakowa. Ponad 470 lat temu okolica mogła być miejscem jednego z najbardziej niezwykłych eksperymentów naukowych w XVI-wiecznej Polsce.
Uczeń Kopernika wzniósł tutaj – najprawdopodobniej na ziemiach należących do Jana Bonera – ogromny obelisk służący do obserwacji nieba.
Budowla zniknęła w XVI wieku. Pozostała jednak w źródłach, publikacjach naukowych i przedstawieniach dawnej krakowskiej drukarni – od 1557 roku był godłem oficyny wydawniczej Łazarza Andrysowicza (Andrysowica).
Czy w Balicach powinno powstać upamiętnienie Jerzego Retyka?
To pytanie jest szczególnie ciekawe, ponieważ miejsce, które mogło być lokalizacją jego XVI-wiecznego obserwatorium, znajduje się dziś w granicach podkrakowskiej miejscowości znanej na całym świecie.
Źródła
- Henryk Barycz, „Krakowski pobyt Jerzego Joachima Retyka”, w: Między Krakowem a Warmią i Mazurami. Studia i szkice, Olsztyn 1987, s. 169–212.
- Jerzy Joachim Retyk, „Narratio prima”, polskie wydanie naukowe z opracowaniem Jarosława Włodarczyka, Warszawa 2015.
- Studia Historiae Scientiarum, t. 19, 2020 – opracowania dotyczące historii nauki i obelisku Retyka.
- Tadeusz Przypkowski, „Obelisk Jerzego Joachima Retyka, najstarsze architektoniczne obserwatorium astronomiczne na ziemiach polskich”, Urania, 1957.
- Instytut Historii PAN – opracowanie dotyczące tradycji rękopiśmiennej tekstów Jerzego Joachima Retyka, z bibliografią wcześniejszych badań nad jego pobytem w Krakowie.
Zobacz też:
Canon doctrinae triangulorum autorstwa Jerzego Joachima Retyka, karta tytułowa, Lipsk 1551, z wieżą