Nowa Góra w 2026 roku obchodzi 750-lecie najstarszej znanej wzmianki o miejscowości. Przez stulecia była miastem związanym z wydobyciem ołowiu, srebra i galmanu, a także ważnym lokalnym ośrodkiem handlu i rzemiosła. Dziś jest wsią w gminie Krzeszowice, ale rynek, układ ulic, kościół i zachowane pamiątki nadal przypominają o jej miejskiej przeszłości.
750 lat od najstarszej wzmianki
Historia Nowej Góry sięga 1276 roku. W dokumencie wystawionym przez księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego pojawia się Jan, syn Trojana, określony jako rector ecclesiae de Gory. Był to pleban miejscowej parafii. Nie oznacza to jednak, że w 1276 roku istniało już miasto. Data ta jest przede wszystkim najstarszym znanym świadectwem istnienia miejscowości i jej parafii. To właśnie od niej liczony jest jubileusz 750-lecia Nowej Góry. Nowa Góra leży na Płaskowyżu Ojcowskim, na skraju Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Okolica jest bogata w surowce mineralne, co od początku miało ogromne znaczenie dla rozwoju miejscowości.
Górnicze początki Nowej Góry
Sama nazwa miejscowości wiązana jest z górnictwem. W źródłach historycznych pojawia się określenie „Gory”, odnoszone do kopalń. Pewne informacje o wydobyciu galmanu, z którego otrzymywano ołów i srebro, pochodzą z przełomu XIV i XV wieku. W latach 1398–1402 król Władysław Jagiełło przekazał Nową Górę kasztelanowi krakowskiemu Janowi Tęczyńskiemu wraz z okolicznymi dobrami i kopalniami ołowiu. Od tego czasu miejscowość znalazła się w rękach Tęczyńskich i zaczęła rozwijać się jako prywatny ośrodek miejski.
Kiedy Nowa Góra została miastem?
W przypadku dokładnej daty lokacji miejskiej istnieje pewna rozbieżność w opracowaniach. W popularnych opisach Nowej Góry można znaleźć informację o lokacji przed 1367 rokiem. Nowsze opracowanie Stanisława Witeckiego przygotowane dla projektu Sakralne Dziedzictwo Małopolski wskazuje natomiast, że lokacja miejska nastąpiła najprawdopodobniej około 1421 roku. Już w 1422 roku w źródłach pojawiają się ławnicy z Nowej Góry, a w 1438 roku miejscowość była określana wprost jako miasto. W połowie XV wieku działał już pełny samorząd miejski z ławą, wójtem, radą i burmistrzem. Nowa Góra była miastem prywatnym. Jej właścicielami byli początkowo Tęczyńscy, a później, w wyniku dziedziczenia i małżeństw, dobra przechodziły między kolejnymi możnymi rodami.
Księgi miejskie i mieszkańcy Nowej Góry
O randze miejscowości świadczą również zachowane źródła. Najstarsze fragmenty ksiąg miejskich pochodzą z 1499 roku. Dokumenty dotyczące mieszkańców Nowej Góry pojawiają się także w XV-wiecznych księgach miejskich Krakowa. Zachowały się informacje o osobach pochodzących z Nowej Góry, które studiowały na Uniwersytecie Krakowskim. W 1336 roku miejscowość była już siedzibą rozległego dekanatu. Oznacza to, że jej znaczenie nie ograniczało się wyłącznie do wydobycia kruszców.
Targi, kopalnie i rzemieślnicy
W XVI wieku Nowa Góra była niewielkim, ale dobrze funkcjonującym miastem. Działały tutaj kopalnie, karczmy, browar i targowisko. Mieszkali kowale, szewcy, krawcy, rzeźnicy, młynarze, kuśnierze, kołodzieje, piwowarzy i gorzelnicy. Zachowała się również dawna pieczęć miejska z wizerunkiem ściętej głowy Jana Chrzciciela na misie. W 1509 roku król Zygmunt Stary zezwolił na organizowanie corocznego jarmarku 8 grudnia oraz cotygodniowego targu w czwartki. W 1518 roku pojawia się także informacja o działającej w mieście szkole parafialnej.
Tęczyńscy i bogactwo kopalń
Kopalnie były jednym z najważniejszych źródeł dochodów właścicieli Nowej Góry. Ich znaczenie było tak duże, że stały się przedmiotem sporów między poszczególnymi gałęziami rodu Tęczyńskich. W XVI wieku wydobycie prowadzili przede wszystkim chłopi poddani właścicieli dóbr. Mieszczanie zajmowali się natomiast handlem i rzemiosłem. Nowa Góra należała wówczas do najbardziej dochodowych części dóbr Tęczyńskich.
W 1827 roku w Nowej Górze istniały dwie kopalnie galmanu, a po roku 1854 otwarto dwie kolejne (Henryk i Szczęście), zlokalizowane w północnej części Bartlowej Góry. Wtedy też pojawiły się ich nazwy własne pochodzące od nazw pól górniczych. Największą z tych kopalń była Katarzyna, obejmująca rejon lgocko-ostrężnicki, z której pochodziło ponad 90% wydobycia. W kolejnych latach poszukiwano jeszcze nowych złóż; w Wodnej rozpoczęto wydobycie w kopalni Karol-Franciszek, a w Nowej Górze, na polach w kierunku Ostrężnicy, uruchomiono kopalnię Róża.
Jan Kazimierz i „droga szwedzka”
W XVII wieku Nowa Góra nadal była ważnym ośrodkiem wydobycia ołowiu. Surowiec wykorzystywano między innymi na potrzeby wojska (kule armatnie). Kopalnie Nowej Góry odnotował Andreas Cellarius w wydanej w Amsterdamie w 1639 roku książce „Descriptio Poloniae”. Podczas potopu szwedzkiego przez miejscowość wybudowano szeroki gościniec prowadzący z Krzeszowic przez Nową Górę do Olkusza. Droga ta funkcjonuje w lokalnej tradycji jako „droga szwedzka”. Wojna przyniosła jednak także ogromne zniszczenia. W ramach rekompensaty za straty Jan Kazimierz zezwolił mieszkańcom w 1658 roku na organizowanie comiesięcznych jarmarków. Z królem związana jest również stojąca do dziś na rynku kolumna z barokową rzeźbą Jezusa Frasobliwego.
Epidemie i pożary
Nową Górę wielokrotnie dotykały epidemie i pożary. W latach 1652–1653 wybuchła epidemia dżumy. Kolejna fala dżumy pojawiła się w latach 1677–1680. W 1719 roku odnotowano pożar miasta, którego skala nie jest dokładnie znana. Znacznie większe zniszczenia przyniósł pożar z 1801 roku, który strawił dużą część drewnianej zabudowy. Po katastrofie miasto odbudowano z wykorzystaniem cegły i kamienia. W 1875 roku kolejny wielki pożar zniszczył między innymi kościół, obecny powstał w latach 1885–1895.
Król Stanisław August w Nowej Górze
W historii miejscowości zachowała się również niezwykła relacja z wizyty króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1787 roku, jadąc z Krzeszowic w kierunku Olkusza, monarcha przejeżdżał przez Nową Górę. Mieszkańcy oczekiwali na jego przyjazd, a miejscowy pleban wygłosił przemówienie powitalne. W tym czasie miasto liczyło około 750 mieszkańców, w tym 63 rzemieślników.
Łany i Paryż
Historia Nowej Góry to nie tylko rynek i centralna część dawnego miasta. W XVIII wieku miejscowość powiększyła się o dwa przysiółki: Łany i Augustów, nazywany później Paryżem.
Łany są dziś odrębnym sołectwem i przysiółkiem wsi Nowa Góra. Znajduje się tutaj Sala Królestwa Świadków Jehowy, z której korzysta zbór Ostrężnica – jeden z trzech zborów działających na terenie gminy Krzeszowice. Dwa razy w tygodniu odbywają się w niej otwarte i bezpłatne zebrania religijne.
Jeszcze ciekawszą historię ma Paryż. Ten niewielki przysiółek położony w północno-zachodniej części Nowej Góry pod koniec XVIII wieku występował jako Augustów lub Augustowo. Była to osada o charakterze przemysłowym. Znajdowała się tutaj manufaktura Hrabstwa Tęczyńskiego, piec hutniczy oraz kopalnie. Pracowało w nich około 30 górników wydobywających rudę i wytapiających ołów. Nazwa Augustów wiązana była z Augustem Czartoryskim, ówczesnym właścicielem dóbr. W pierwszej połowie XIX wieku w miejscowych kopalniach ponownie wydobywano galman. Paryż stał się więc kolejnym miejscem związanym z przemysłową historią Nowej Góry. Dzisiaj jest przysiółkiem Nowej Góry. Był miejscem rajdów i imprez sportowych. Odbywał się tutaj rajd zabytkowych samochodów „Dubaj–Paryż”, organizowano również „Bieg przez Paryż”. Na początku XXI wieku wzniesiono wieżę telekomunikacyjną, nazywaną przez miejscowych wieżą Eiffla.
Od miasta do prowincjonalnej miejscowości
Po rozbiorach i wojnach napoleońskich sytuacja gospodarcza Nowej Góry zaczęła się pogarszać. Zmiany granic ograniczyły dawne połączenia handlowe z Olkuszem. Jednocześnie wyczerpywały się złoża galmanu. W 1846 roku zaprzestano organizowania jarmarków. W XIX wieku coraz większe znaczenie miało tkactwo, jednak rozwój przemysłowej produkcji tekstyliów doprowadził do upadku miejscowego rzemiosła.
Kolej ominęła Nową Górę
Kolejnym ciosem okazała się budowa linii kolejowej Kraków–Mysłowice przez Krzeszowice (1847). Nowa Góra znalazła się poza głównym szlakiem kolejowym. Dawne trakty handlowe traciły znaczenie, a Krzeszowice zaczęły przejmować funkcje gospodarcze i administracyjne. Pod koniec XIX wieku Nowa Góra nadal była jednak formalnie miastem. W centrum znajdował się rynek z dawnym ratuszem, działała szkoła, a ostatnia kopalnia galmanu należała do hrabiego Artura Potockiego.
Ostatnie lata miasta
W 1910 roku Nowa Góra liczyła 1340 mieszkańców. Nie działała już wtedy żadna kopalnia. Pierwsza wojna światowa nie przyniosła miejscowości tak dużych zniszczeń jak wcześniejsze konflikty, choć w okolicy przebiegał front. Pod koniec wojny mieszkańców dotknęła epidemia hiszpanki. W okresie międzywojennym Nowa Góra ostatecznie utraciła znaczenie na rzecz Krzeszowic. Dokładna data utraty praw miejskich nie jest pewna. Najprawdopodobniej nastąpiło to między 1933 a 1935 rokiem.
Nowa Góra podczas II wojny światowej
Wojska niemieckie wkroczyły do Nowej Góry 5 września 1939 roku. W czasie okupacji mieszkańców wywożono na roboty przymusowe, zmuszano do prac przy budowie umocnień i nakładano kontrybucje. Armia Radziecka zajęła Nową Górę 18 stycznia 1945 roku.
Powojenna Nowa Góra
Po wojnie wieś szybko się zmieniała. Zelektryfikowano ją, wybudowano wodociąg, rozwijały się szkoła i lokalne instytucje. W 1966 roku wyremontowano rynek, asfaltowano ulice i urządzono zieleńce. Remontowano również szkołę, działało kino, klubokawiarnia i gminny ośrodek kultury. Nowa Góra była także siedzibą gminy. Samodzielna gmina funkcjonowała do 1954 roku, została reaktywowana w 1973 roku, a ostatecznie zlikwidowano ją w 1976 roku, włączając jej obszar do gminy Krzeszowice.
Nowa Góra dzisiaj
Obecnie Nowa Góra jest wsią w gminie Krzeszowice. W skład miejscowości wchodzą m.in. Koniec, Łany, Paryż, Paryż Dolny, Paryż Górny, Sikorowskie, Wzgórze i Za Kościołem. Nowa Góra i Łany to dwa sołectwa. Współczesna wieś zachowała jednak wspólną historyczną tożsamość dawnego miasta.
„750 lat Nowej Góry – pobiegnijmy razem przez historię”
Jedną z inicjatyw jest wydarzenie „750 lat Nowej Góry – pobiegnijmy razem przez historię”. Jubileusz stał się okazją do przypomnienia wielowiekowej historii miejscowości oraz jej dawnego znaczenia.
Nowa Góra w źródłach i opracowaniach
Historia miejscowości jest dobrze udokumentowana. Jednym z współczesnych opracowań jest karta „Nowa Góra” w projekcie Sakralne Dziedzictwo Małopolski. Opracowanie wykorzystuje literaturę historyczną i źródła dotyczące miejscowości. Nową Górę opisuje także Wikipedia, hasło dostępne również w kilku językach.
Ciekawostki z historii Nowej Góry
Z miejscowością związane są również mniej znane historie. Jedna z lokalnych legend wiąże nazwę Paryż z Napoleonem Bonapartem. Według przekazu cesarz miał podczas podróży przez te tereny powiedzieć, że śniło mu się, iż znajduje się w Paryżu.
W 1470 roku na Uniwersytecie w Lipsku pracę magisterską przedstawił Petrus de Nova Gora. Rękopis jego pracy liczy 285 stron i jest przechowywany w Bibliotece Kapituły Krakowskiej.
Na przełomie XIX i XX wieku w Nowej Górze szyto i noszono stroje z czarnego sukna. Charakterystyczny ubiór mieszkańców sprawił, że jeszcze przed II wojną światową nazywano ich „karakonami”.
Pieczęć miejska Nowej Góry przedstawia ściętą głowę Jana Chrzciciela ułożoną na misie. Jest to tzw. pieczęć sądowniczo-miejska, prawdopodobnie pochodząca z XV wieku. W otoku znajduje się łacińska legenda „Jurordical sculentie”, tłumaczona jako „Sędziowie występku”.
750 lat historii
Historia Nowej Góry to znacznie więcej niż jedna jubileuszowa data. To opowieść o górnikach wydobywających ołów i srebro, rodzie Tęczyńskich, prywatnym mieście, jarmarkach, rzemieślnikach, epidemiach, pożarach, królewskich przywilejach i dawnych szlakach handlowych. To także historia stopniowej utraty znaczenia – najpierw wraz z wyczerpywaniem złóż, później wraz z rozwojem przemysłu i kolei, która ominęła Nową Górę.
Dziś jest to wieś, ale jej krajobraz wciąż zdradza miejską przeszłość. Rynek, układ ulic, dawne części miejscowości – Łany i Paryż – oraz zachowane źródła historyczne przypominają, że Nowa Góra przez kilka stuleci była ważnym ośrodkiem gospodarczym tej części dzisiejszego powiatu krakowskiego.
Źródła:
- Pozostałości po wydobyciu galmanu
- Nowa Góra z Łomem, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 193
- Bronisław Rzepecki: Zarys historii Nowej Góry. Nowa Góra 2018
- Znajdź zebranie, jw.org
- Nowa Góra, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 388
- Sołectwo Łany
